بحث هم همين معنا را تذكر مىدهد ، و حقيقت آنچه را كه خداوند از سعادت وجود به حيوانات بخشيده و آنها را امتهاى زنده اى قرار داده كه با هستى خود به سوى خدا در حركت و تكاملند ، و سرانجام هم مانند انسان به سوى او محشور مىشوند ، بيان مىكند . و جمله * ( « ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ » ) * عموميت حشر را به حدى كه شامل حيوانات هم مىشود ، بيان مىكند ، و از آن برمىآيد كه زندگى حيوانات ، نوعى از زندگى است كه مستلزم حشر به سوى خداوند است ، همانطورى كه زندگى انسانى مستلزم آن است ، و لذا ضمير « هم » را كه مخصوص ذوى العقول و صاحبان شعور است در باره حيوانات به كار برده و فرموده : « الى ربهم » و نفرموده : « الى ربها » . و اين خود اشاره است به اينكه ملاك اصلى رضاى خدا و سخطش و ثواب و عقابش در حيوانات نيز هست . در اين آيه شريفه التفات از غيبت به تكلم مع الغير ( ما ) و از متكلم مع الغير به غيبت به كار رفته ، و دقت در آن اين معنا را به خوبى مىرساند كه اصل در اين سياق همان سياق غيبت بوده و اگر در جمله * ( « ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ » ) * سياق برگشته و متكلم مع الغير شده براى اين بوده است كه اين جمله ، جمله معترضه اى است و خطاب در آن ، مخصوص به رسول خدا ( ص ) است ، پس وقتى كه جمله معترضه تمام شد به سياق اصلى كه غيبت بود برگشته مىفرمايد : * ( « ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ » ) * . در باره معناى اين آيه ، ديگران حرفهاى عجيبى زده‌اند ، از آن جمله ، استدلالى است كه بعضى از علما با اين آيه براى مساله تناسخ كرده ، و گفته‌اند كه روح آدمى پس از مرگ و مفارقت از بدن ، متعلق به بدن حيوانى مىشود كه طبع آن با فضائل و رذائل اخلاقى وى متناسب باشد ، مثلا شخص مكار و حيله گر وقتى مىميرد روحش به كالبد روباهى منتقل مىشود و شخص فتنه انگيز و كينه توز جانش در بدن گرگ حلول مىكند ، و آن ديگرى كه در زندگى كارش دنبال كردن لغزشها و معايب مردم بوده ، پس از مرگ جانش به بدن خوك ، و آنكه شهوتپرست و پرخور بوده ، جانش به بدن گاو منتقل مىشود ، و همچنين از اين بدن به آن بدن انتقال يافته و به همين وسيله عذاب مىبيند . و اگر مرد با سعادت و داراى فضائل نفسانى باشد روحش به بدن نيكانى از افراد انسان كه از سرمايه سعادت خويش متنعمند ، متعلق مىشود و روى اين حساب معناى اين آيه چنين مىشود : هيچ حيوانى از حيوانات نيست مگر اينكه امتهايى از انسان ، مانند خود شما بوده‌اند ، و بعد از مرگ هر كدام همينطورى كه مىبينيد به صورت حيوانى درآمده‌اند . اين است آن معناى عجيبى كه براى آيه شريفه كرده‌اند ، و ليكن از گفته هاى قبلى ما